Trądzik dorosłych - jak zaburzenia hormonalne i nieodpowiednio dobrana dieta i pielęgnacja wpływa na stan skóry

Co dzieje się w skórze trądzikowej?

Jednym z głównych obszarów zaangażowanych w rozwój trądziku jest jednostka włosowo-łojowa, czyli mieszek włosowy wraz z uchodzącym do niego gruczołem łojowym.

Gruczoły łojowe produkują sebum, które w warunkach fizjologicznych jest potrzebnym elementem ochronnym skóry. Współtworzy warstwę hydrolipidową i pomaga ograniczać nadmierną utratę wody. Problem pojawia się wówczas, gdy dochodzi do wzrostu aktywności gruczołów łojowych, zmian jakościowych sebum i jednoczesnego zaburzenia procesu keratynizacji.

Komórki wyściełające ujście mieszka włosowego zaczynają nadmiernie się namnażać i nie oddzielają się w prawidłowy sposób. W połączeniu z sebum mogą stopniowo blokować ujście jednostki włosowo-łojowej. W ten sposób powstaje mikrozaskórnik, a następnie zaskórnik zamknięty lub otwarty.

Zmieniające się warunki wewnątrz mieszka wpływają również na mikrobiotę skóry. Jednym z jej naturalnych składników jest Cutibacterium acnes. W trądziku znaczenie ma jednak nie sama obecność tego mikroorganizmu, lecz między innymi zaburzona równowaga mikrobiologiczna, określone szczepy bakterii oraz sposób, w jaki układ immunologiczny skóry reaguje na zmiany zachodzące w jednostce włosowo-łojowej.

W konsekwencji może zostać uruchomiona odpowiedź zapalna, a na powierzchni skóry pojawiają się grudki, krosty i bardziej zaawansowane zmiany zapalne.

Trądzik nie jest więc wyłącznie konsekwencją nadmiernego wydzielania sebum. To proces obejmujący jednocześnie zaburzenia rogowacenia, funkcjonowania gruczołów łojowych, mikrobioty i odpowiedzi zapalnej.

Bariera naskórkowa również ma znaczenie

Skóra trądzikowa często określana jest jako tłusta, ale nie oznacza to, że jej bariera naskórkowa funkcjonuje prawidłowo.

Nadmierne oczyszczanie, częste stosowanie kosmetyków złuszczających, wysokich stężeń kwasów lub kilku substancji aktywnych jednocześnie może prowadzić do naruszenia struktury i zaburzenia integralności warstwy rogowej. W konsekwencji zwiększa się przeznaskórkowa utrata wody, a skóra może stać się odwodniona, piekąca, zaczerwieniona i bardziej reaktywna.

Zaburzenie bariery może mieć również wpływ na mikrośrodowisko skóry oraz jej odpowiedź na stosowane substancje aktywne.

Trądzik dorosłych a hormony

Jednym z najważniejszych czynników wpływających na aktywność gruczołów łojowych są androgeny.

Gruczoły łojowe należą do struktur hormonozależnych. Reagują między innymi na testosteron oraz jego bardziej aktywne metabolity. Wzrost poziomu androgenów może więc prowadzić do zwiększenia produkcji sebum, a tym samym tworzyć warunki sprzyjające powstawaniu zmian trądzikowych. Androgeny mogą również nasilać proces keratynizacji naskórka, co również ma znaczenie przy powstawaniu acne.

Szczególnie istotne jest to w przypadku kobiet, u których trądzik dorosłych może współwystępować z hiperandrogenizmem, zespołem policystycznych jajników, zaburzeniami miesiączkowania czy insulinoopornością.

Jednocześnie warto podkreślić, że zależność między hormonami a skórą jest bardziej złożona niż samo stężenie hormonów we krwi.

Istotna jest również wrażliwość receptorów androgenowych, lokalna aktywność enzymatyczna skóry oraz metabolizm hormonów w obrębie jednostki włosowo-łojowej. Dlatego możliwa jest sytuacja, w której wyniki badań hormonalnych mieszczą się w zakresie norm laboratoryjnych, a skóra pozostaje bardzo wrażliwa na działanie androgenów.

U części kobiet zmiany nasilają się także w określonych fazach cyklu miesiączkowego. Nie powinno się jednak rozpoznawać tzw. trądziku hormonalnego jedynie na podstawie lokalizacji zmian na brodzie czy w okolicy żuchwy.

Jeśli trądzikowi towarzyszą nieregularne miesiączki, nasilone owłosienie typu męskiego, wypadanie włosów, problemy metaboliczne czy trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała, warto rozważyć poszerzenie diagnostyki pod opieką lekarza.

Kosmetyki mogą regulować procesy zachodzące bezpośrednio w skórze, ale nie zastępują diagnostyki i leczenia zaburzeń hormonalnych.

Insulina i IGF-1, czyli połączenie hormonów z dietą

W kontekście trądziku warto zwrócić uwagę nie tylko na hormony płciowe. Znaczenie może mieć również gospodarka insulinowa i aktywność insulinopodobnego czynnika wzrostu typu 1, czyli IGF-1. Insulina i IGF-1 uczestniczą w regulacji wielu procesów metabolicznych. Mogą również wpływać na aktywność gruczołów łojowych, produkcję sebum oraz szlaki związane z proliferacją komórek. Właśnie w tym miejscu widoczny staje się związek pomiędzy sposobem żywienia a kondycją skóry. 

Dieta powodująca częste, znaczne wzrosty glukozy i insuliny może u części osób sprzyjać środowisku metabolicznemu nasilającemu procesy uczestniczące w patogenezie trądziku. Nie należy jednak sprowadzać tego mechanizmu do pojedynczego produktu spożywczego. Znacznie ważniejszy jest całokształt codziennego sposobu żywienia.

Dieta przy trądziku. Co rzeczywiście ma znaczenie?

Wokół „diety przeciwtrądzikowej” powstało wiele uproszczeń. Po pierwsze, taka dieta nie istnieje. Po drugie, jednym z częstszych błędów jest samodzielne eliminowanie kolejnych grup produktów bez wyraźnego wskazania. 

Dieta osoby z trądzikiem powinna być przede wszystkim dobrze zbilansowana, różnorodna i oparta na produktach o możliwie niskim stopniu przetworzenia. Korzystnym kierunkiem jest zwiększenie udziału warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, nasion roślin strączkowych, źródeł nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz pełnowartościowego białka.

Duże znaczenie może mieć także ograniczenie produktów charakteryzujących się wysokim ładunkiem glikemicznym, szczególnie gdy dominują one w codziennym jadłospisie. Nie oznacza to konieczności wykluczania wszystkich węglowodanów. Istotniejszy jest ich rodzaj i sposób komponowania całego posiłku. Połączenie węglowodanów z białkiem, tłuszczem i błonnikiem wpływa na odpowiedź glikemiczną organizmu.

Dobrym modelem żywienia może być dieta śródziemnomorska, która jest bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, oliwę, ryby, nasiona i orzechy. Dostarcza wielu związków przeciwutleniających, polifenoli i nienasyconych kwasów tłuszczowych.

Czy przy trądziku trzeba odstawić nabiał?

Nie u każdej osoby z trądzikiem konieczne jest wykluczenie produktów mlecznych. Dane dotyczące zależności pomiędzy nabiałem a trądzikiem nie uzasadniają profilaktycznego stosowania restrykcyjnej diety eliminacyjnej u wszystkich pacjentów. Istotna jest indywidualna obserwacja. Jeżeli dana osoba zauważa powtarzalne nasilenie zmian związane ze spożywaniem konkretnych produktów, warto przeanalizować sposób żywienia bardziej szczegółowo. 

Na uwagę zasługują także suplementy i odżywki białkowe oparte na białkach serwatkowych. U części osób ich regularne stosowanie może wiązać się z pogorszeniem stanu skóry. Każda dieta eliminacyjna powinna być jednak dobrze przemyślana i mieć wyraźne podstawy medyczne. 

Stres i sen a trądzik dorosłych

Skóra pozostaje w ścisłej komunikacji z układem nerwowym i hormonalnym. Przewlekły stres może wpływać na mediatory stanu zapalnego, funkcjonowanie bariery naskórkowej oraz aktywność gruczołów łojowych. Znaczenie ma również jakość i długość snu. Zaburzenia rytmu dobowego oddziałują na wydzielanie hormonów, między innymi kortyzolu i melatoniny, a pośrednio mogą wpływać na procesy regeneracyjne oraz reakcje zapalne.

Nie oznacza to, że stres jest samodzielną przyczyną każdego przypadku trądziku. Może jednak stanowić jeden z elementów nasilających istniejącą predyspozycję. Właśnie dlatego przy przewlekłym trądziku dorosłych warto analizować nie jeden czynnik, ale cały kontekst funkcjonowania organizmu.

Jak powinna wyglądać pielęgnacja skóry dorosłej z trądzikiem?

Pielęgnacja skóry trądzikowej powinna działać wielokierunkowo. Z jednej strony zależy nam na ograniczeniu nadmiernej keratynizacji, regulacji wydzielania sebum i zmniejszeniu stanu zapalnego, z drugiej na ochronie bariery naskórkowej i utrzymaniu odpowiedniego poziomu nawilżenia.

Kwas azelainowy. W stronę regulacji, a nie przesuszania

Kwas azelainowy jest jednym z najbardziej wszechstronnych składników stosowanych w pielęgnacji skóry trądzikowej. Wpływa na proces keratynizacji, działa przeciwzapalnie i może wspierać ograniczenie powstawania zaskórników. Dodatkowo wykazuje działanie korzystne w przypadku przebarwień pozapalnych. Dobrym przykładem jest Dermomedica Azelaic Cream New.

Formuła łączy kwas azelainowy z heksylorezorcynolem i witaminą E. Heksylorezorcynol jest składnikiem wykorzystywanym w kosmetykach ukierunkowanych na nierównomierny koloryt i przebarwienia, natomiast witamina E pełni przede wszystkim funkcję antyoksydacyjną. Taka kompozycja może być szczególnie interesująca przy skórze, na której jednocześnie występują aktywne niedoskonałości i ślady pozapalne.

Niacynamid, beta-glukan i kwas linolowy. Wsparcie bariery skóry

W terapii skóry trądzikowej bardzo ważna jest równowaga pomiędzy działaniem regulującym a regenerującym. Dermomedica Healing B3-LA Serum zawiera niacynamid, beta-glukan i kwas linolowy.

Niacynamid wspiera funkcje bariery naskórkowej, może pomagać w regulacji wydzielania sebum i wykazuje właściwości łagodzące. Beta-glukan wspiera nawilżenie i regenerację, natomiast kwas linolowy jest jednym z kwasów tłuszczowych istotnych dla prawidłowego funkcjonowania warstwy lipidowej skóry. To rodzaj serum, który może dobrze uzupełniać pielęgnację zawierającą silniej działające składniki aktywne.

Retinal w pielęgnacji skóry trądzikowej

Pochodne witaminy A są bardzo istotną grupą składników w pielęgnacji skóry z tendencją do powstawania zaskórników. Retinal, czyli aldehyd retinowy, znajduje się w szlaku przemian witaminy A o jeden etap metaboliczny od kwasu retinowego. W kosmetykach ceniony jest za wpływ na procesy odnowy naskórka oraz prawidłową keratynizację.

Jedną z możliwości jest Medik8 Crystal Retinal 3, zawierający 0,03% retinalu. Formułę uzupełniają składniki nawilżające i antyoksydacyjne, między innymi kwas hialuronowy oraz witamina E.

Stężenie to może być dobrym wyborem dla osób rozpoczynających stosowanie retinalu lub przechodzących z łagodniejszych form witaminy A.

Inną propozycją jest Paula's Choice Pro-Clinical Retinaldehyde Treatment, zawierający 0,1% retinalu oraz oleyl adapalenate.

Jest to preparat przeznaczony raczej dla skóry, która ma już doświadczenie ze składnikami z grupy retinoidów. Tych dwóch produktów nie stosujemy jednocześnie. Stanowią alternatywne możliwości dobrane do aktualnej kondycji i tolerancji skóry. Retinoidy należy wprowadzać stopniowo, obserwując reakcję skóry. Szczególnie ważne są wtedy prawidłowe nawilżanie, regeneracja bariery oraz codzienna fotoprotekcja.

Kwas salicylowy przy zaskórnikach i nadmiernym wydzielaniu sebum

Kwas salicylowy należy do beta-hydroksykwasów. Ze względu na swoją lipofilowość dobrze wpisuje się w pielęgnację skóry tłustej, z rozszerzonymi ujściami gruczołów łojowych i tendencją do zaskórników. ZO Skin Health Complexion Clarifying Serum łączy kwas salicylowy ze składnikami ukierunkowanymi na regulację skóry ze skłonnością do niedoskonałości.

Tego typu kosmetyk warto traktować jako jeden z głównych produktów aktywnych w rutynie, a nie dodatkową warstwę nakładaną równocześnie z kilkoma innymi preparatami złuszczającymi.

Do stosowania miejscowego przy pojedynczych zmianach można natomiast wykorzystać Medik8 Blemish SOS, zawierający między innymi kwas salicylowy, kwas azelainowy i niacynamid.

Punktowa forma aplikacji powinna działać właśnie jako rozwiązanie SOS i być uzupełnieniem terapii całego obszaru skóry dotkniętego staem zapalnym. 

Nawilżanie skóry trądzikowej jest konieczne

Skóra produkująca dużą ilość sebum może jednocześnie wykazywać cechy odwodnienia i zaburzonej bariery naskórkowej. Dlatego rezygnacja z kremu nawilżającego wyłącznie z powodu przetłuszczania skóry nie jest dobrym rozwiązaniem.

PCA Skin Clearskin Cream zawiera między innymi niacynamid, bisabolol oraz składniki lipidowe i roślinne. Produkt łączy działanie nawilżające i kojące z pielęgnacją skóry ze skłonnością do zmian trądzikowych. Niacynamid wspiera barierę naskórkową, natomiast bisabolol jest składnikiem cenionym za właściwości łagodzące.

Ciekawą propozycją jest również Dermalogica Breakout Biotic Moisturizer, w którym znajdziemy między innymi kwas salicylowy, niacynamid, inulinę, glicerynę oraz estry jojoba. Inulina pełni funkcję składnika prebiotycznego, dlatego formuła wpisuje się w bardziej współczesne podejście do pielęgnacji skóry problematycznej, uwzględniające również jej mikrobiotę.

Regeneracja skóry po zmianach zapalnych

Pielęgnacja trądziku nie kończy się wraz z ustąpieniem aktywnej zmiany. Po stanie zapalnym mogą pozostać rumień, przebarwienia pozapalne, nierównomierny koloryt oraz okresowa nadreaktywność skóry. Szczególnego znaczenia nabiera wtedy regeneracja.

Biologique Recherche Crème Iso-Placenta łączy składniki regenerujące z substancjami wspierającymi poprawę kolorytu skóry. W formule znajdują się między innymi wąkrota azjatycka, niacynamid, składniki pochodzenia drożdżowego oraz pochodna witaminy C.

Wąkrota azjatycka jest ceniona w kosmetologii za właściwości łagodzące i wspomagające regenerację, natomiast niacynamid oraz pochodne witaminy C mogą być pomocne przy nierównomiernym kolorycie.

Przy skórze okresowo podrażnionej interesującym produktem może być także Cell Fusion C Final Rescue Syrup Ampoule.

Formuła zawiera między innymi niacynamid, pantenol, kalaminę, składniki naturalnego czynnika nawilżającego, ceramid NP i cholesterol. Połączenie ceramidu oraz cholesterolu jest szczególnie interesujące z punktu widzenia bariery naskórkowej, ponieważ związki te należą do lipidów naturalnie występujących w warstwie rogowej. Pantenol i składniki NMF pomagają natomiast poprawić poziom nawodnienia skóry.

Jak połączyć składniki aktywne w jednej pielęgnacji?

Najważniejsza zasada brzmi: nie wszystkie produkty aktywne muszą być stosowane jednocześnie. Jeżeli podstawą wieczornej pielęgnacji jest retinal, nie ma potrzeby tego samego dnia wykonywać intensywnego złuszczania. Jeżeli stosujemy regularnie preparat z kwasem salicylowym, częstotliwość pozostałych składników keratolitycznych powinna zostać dopasowana do tolerancji skóry.

Przykładowa rutyna może opierać się na łagodnym oczyszczaniu, jednym głównym składniku aktywnym, odpowiednio dobranym serum regenerującym, kremie nawilżającym i codziennej ochronie przeciwsłonecznej.

Trądzik dorosłych wymaga spojrzenia wielokierunkowego

W przypadku nawracających zmian trądzikowych samo wprowadzenie kolejnego kosmetyku nie zawsze rozwiązuje problem. Hormony mogą wpływać na aktywność gruczołów łojowych. Insulina i IGF-1 uczestniczą w szlakach metabolicznych istotnych dla funkcjonowania skóry. Sposób żywienia może modulować gospodarkę metaboliczną oraz procesy zapalne. Stres i zaburzenia snu oddziałują na komunikację neuroendokrynną, a niewłaściwie prowadzona pielęgnacja może dodatkowo osłabiać barierę naskórkową.